Phong Thủy Đất Rồng: Nét Độc Đáo Từ Khu Di Tích Miếu Tiên Công Và Lễ Hội Hà Nam

Trong dòng chảy văn hóa ngàn đời của người Việt, phong thủy không chỉ là những quy tắc sắp đặt nhà cửa hay vật phẩm, mà còn là triết lý sâu sắc về sự hòa hợp giữa con người và tự nhiên, đặc biệt là trong việc chọn đất lập làng, giữ nước an dân. Lịch sử hình thành và phát triển của vùng đất Hà Nam, Quảng Yên, cùng với Khu di tích quốc gia Miếu Tiên Công và Lễ hội Tiên Công độc đáo, là minh chứng sống động cho những giá trị phong thủy ấy. Từ thuở khai hoang lấn biển đến những nghi lễ truyền thống, tất cả đều ẩn chứa những bài học quý giá về cách tạo dựng một cuộc sống thịnh vượng, an lành, dựa trên sự tôn trọng tổ tiên và tinh thần khai mở.

Bài viết này sẽ đưa quý vị khám phá vẻ đẹp tâm linh và phong thuỷ sâu sắc tại Miếu Tiên Công, hiểu rõ hơn về công cuộc khai phá và tầm nhìn chiến lược của các Tiên Công xưa, cũng như ý nghĩa của những lễ hội, nghi thức độc đáo đã góp phần kiến tạo nên một vùng đất trù phú, bền vững đến ngày nay.

I. Dấu Ấn Phong Thủy Khai Hoang: Miếu Tiên Công – Nơi Hội Tụ Linh Khí Đất Trời

Miếu Tiên Công, nằm ở vị trí trung tâm vùng Hà Nam, không chỉ là nơi thờ cúng 17 vị Tiên Công có công khai phá, quai đê lấn biển lập nên vùng đảo Hà Nam vào năm 1434 mà còn là một biểu tượng về địa lý phong thuỷ trù phú. Việc các Tiên Công chọn dừng chân và khai phá vùng đất này không phải ngẫu nhiên, mà chứa đựng tầm nhìn và sự cảm nhận về địa khí. Theo truyền thuyết, tiếng ếch kêu vang vọng giữa đêm mưa đã mách bảo nơi có mạch nước ngọt, dẫn lối các cụ tìm thấy gò bãi cao ráo giữa rừng sú vẹt, một dấu hiệu của vùng đất có tiềm năng sinh sôi, nảy nở.

Cảnh quan sông nước mênh mang, màu phù sa đỏ láng từ thượng nguồn sông Hồng đổ xuống giao hòa với màu thủy triều xanh biếc của biển cả, tạo nên một vị thế “tụ thủy” lý tưởng. Nơi đây, cửa sông Bạch Đằng lộng gió, sóng vỗ trắng xóa lưng trời, là vị trí chiến lược để sinh sống và phát triển, vừa có nguồn nước ngọt dồi dào, vừa gần cửa biển thuận lợi cho đánh bắt và giao thương. Đây chính là yếu tố cốt lõi trong phong thuỷ về “tụ khí sinh tài”, nơi năng lượng dồi dào từ thiên nhiên hội tụ, mang lại sự thịnh vượng.

Miếu Tiên Công, được xây dựng vào năm 1723 trên khu đất cao rộng ở thôn Cẩm La, mang kiến trúc kiểu chữ Đinh với cung trong và ngoài phục vụ việc tế lễ. Trải qua bao thăng trầm, biến cố lịch sử và thiên tai như trận lụt năm 1955, di tích vẫn được nhân dân gìn giữ, tu bổ, trở thành trung tâm tín ngưỡng, điểm tựa tinh thần cho người dân Hà Nam. Đây không chỉ là nơi tưởng nhớ công lao tiền nhân mà còn là nơi lưu giữ và lan tỏa giá trị văn hóa, giáo dục truyền thống “Uống nước nhớ nguồn” cho các thế hệ con cháu và cả du khách quốc tế.

Miếu Tiên Công ở xã Cẩm La những năm đầu thế kỷ XX. Ảnh: Tư liệu

Công lao của 24 vị Tiên Công kế tiếp nhau khai sáng đồng điền đã biến vùng đất bãi triều hoang vu thành những cánh đồng thẳng cánh cò bay, được bao bọc bởi đê biển kiên cố. Từ 100 mẫu đất ban đầu, đến thời Hồng Đức (1472), ruộng đất đã mở rộng lên tới hơn 1599 mẫu với gần 650 nhân đinh. Hiện tại, vùng đảo Hà Nam có tới 9.230ha đất canh tác và hàng trăm hecta sông ngòi, đầm nước ngọt phục vụ nuôi trồng thủy sản. Sự phát triển này là kết quả của việc lựa chọn và cải tạo đất đai theo những nguyên lý phong thuỷ tự nhiên, biến thách thức thành cơ hội, tạo dựng một nền tảng vững chắc cho thế hệ sau.

II. Lễ Hội Tiên Công: Nét Đẹp Tâm Linh Và Hưng Thịnh Phong Thủy Cộng Đồng

Lễ hội Tiên Công, diễn ra vào ngày mùng 6 và 7 tháng Giêng âm lịch hằng năm, không chỉ là dịp tưởng nhớ công ơn của tiền nhân mà còn là sự kiện quan trọng, gắn liền với chu kỳ sản xuất nông nghiệp và thủy lợi của cư dân Hà Nam. Ngày mùng 7 tháng Giêng đặc biệt ý nghĩa, vì đây là ngày các Tiên Công tìm thấy mạch nước ngọt và quyết định quai đê lấn biển lập làng.

Lễ tế Tiên Công ngày khai hội chuẩn bị cho các hoạt động dẫn lễ và rước cụ Thượng về miếu đường.

Lễ hội là dịp để toàn thể cộng đồng hướng về cội nguồn, ôn lại truyền thống tốt đẹp của cha ông, đồng thời cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, cuộc sống ấm no, an lành. Đây là yếu tố quan trọng trong việc duy trì “phúc khí” cho cộng đồng.

1. Nghi Lễ Rước Cụ Thượng – Thọ Khí Trường Tồn

Một trong những nghi thức độc đáo và cảm động nhất của Lễ hội Tiên Công là “Lễ sống cụ Thượng” hay rước “cụ Thượng” (những người tròn 80, 90, 100 tuổi) lên Miếu Tiên Công để lễ tổ tiên. Nghi thức này không chỉ thể hiện sự kính trọng, báo hiếu của con cháu đối với bậc sinh thành mà còn mang ý nghĩa phong thuỷ sâu sắc về sự thọ khí, phúc đức.

Theo quan niệm dân gian, những người cao tuổi, sống thọ là minh chứng cho phúc khí dồi dào, là “của để dành” quý giá cho gia đình và dòng họ. Việc rước các cụ Thượng lên miếu không chỉ là báo công với tổ tiên về sự trường thọ mà còn là cách để “lan tỏa” phúc khí, sức khỏe, sự bình an cho con cháu. Gia đình nào có cụ Thượng được rước là niềm vinh dự lớn, tin rằng sẽ được tổ tiên ban phước, gia đạo an khang thịnh vượng.

Một cụ Thượng 90 tuổi thực hiện nghi lễ báo công tại miếu đường. Ảnh: Bùi Niên (CTV)

Năm 2024, Lễ hội Tiên Công kỷ niệm 590 năm các Tiên Công khai canh mở đất, với hơn 100 cụ Thượng dẫn lễ và 16 cụ Thượng được rước lên miếu. Hình ảnh các cụ cao niên, với khuôn mặt rạng rỡ, đầy phúc hậu, được con cháu tận tình chăm sóc, đưa tiễn trong tiếng trống chiêng rộn ràng, không chỉ là một nghi lễ truyền thống mà còn là một bức tranh sống động về lòng hiếu kính, tình cảm gia đình và sự gắn kết cộng đồng. Điều này tạo nên một trường năng lượng tích cực, củng cố yếu tố “Dương trạch” (phong thủy cho người sống) của cả vùng.

2. Nghề Kết Long Mã – Linh Vật Thể Hiện Khát Vọng Chế Ngự Thiên Nhiên

Long mã là một lễ vật linh thiêng không thể thiếu trong Lễ hội Tiên Công, mang ý nghĩa trấn thủy, thể hiện khát vọng của người dân vùng biển muốn vươn lên chế ngự thiên nhiên, làm chủ cuộc sống. Nghề kết long mã có nguồn gốc từ kinh thành Thăng Long, theo chân các Tiên Công đến Hà Nam từ thế kỷ XV, đến nay đã có lịch sử hơn 500 năm. Đây là một minh chứng cho sự hội tụ của các yếu tố phong thuỷ liên quan đến việc kiểm soát và hòa hợp với môi trường tự nhiên.

Long mã được kết từ các loại hoa quả dễ tìm như chuối, na, đu đủ, ớt… nhưng để tạo hình có tính nghệ thuật cao, đòi hỏi sự công phu, tỉ mỉ từ khâu chọn nguyên liệu đến kỹ thuật. Người nghệ nhân phải khoét, tạc đầu long mã từ quả đu đủ, trang điểm, tô màu để có được phần đầu uy nghi, có thần thái. Phần thân chọn những quả chuối xanh to, cong đều nhau, phần đuôi dùng chùm hoa sập chim để tạo độ cong mềm mại.

Nghề kết long mã đã được gia đình ông Ngô Đình Tám trao truyền qua nhiều thế hệ.

Ông Ngô Đình Tám, một nghệ nhân kết long mã ở phường Phong Cốc, đã gắn bó với nghề hơn 50 năm, luôn tâm niệm rằng long mã kết xong không chỉ đẹp, uy nghi mà còn phải bày tỏ được sự kính trọng với tổ tiên, các bậc tiền nhân. Bằng sự khéo léo, tài hoa và tấm lòng yêu nghề, ông cùng con cháu vẫn miệt mài gìn giữ và phát huy nghề truyền thống, để hình ảnh long mã uy nghi luôn hiện diện trên các hương án rước, cầu mong phúc thọ, đức hạnh cho mọi người. Linh vật này mang ý nghĩa về sự vững chãi, bình an, bảo vệ cho vùng đất ven biển, là biểu tượng của năng lượng tốt trong phong thuỷ.

3. Hát Đúm – Tiếng Hát Từ Tâm Hồn Đất Nước

Hát Đúm ra đời trong lao động sản xuất, là tiếng nói bình dị, chân chất của người dân Hà Nam. Đây là di sản văn hóa phi vật thể quý giá, thể hiện tâm hồn mộc mạc, phóng khoáng của cư dân nông nghiệp vùng cửa sông Bạch Đằng. Hát Đúm không chỉ là một loại hình ca dao, dân ca mà còn là lời mời gọi, là cầu nối giữa con người và thiên nhiên, giữa quá khứ và hiện tại.

Trong lễ hội Tiên Công, những câu Hát Đúm giản dị, tình tứ lại vang lên, “hát hỏi, hát chào” mời gọi người dân, du khách đến với lễ hội. Hát Đúm thường không có nhạc đệm, tốp nam và tốp nữ đối đáp lời nhau bằng thể lục bát, lục bát song thất. Mỗi lời hát ẩn chứa kho tri thức, kinh nghiệm của người dân lao động, là lời thì thầm, tâm sự của những đôi trai gái, thể hiện tình yêu quê hương, đất nước và khát vọng về một cuộc sống no đủ, hạnh phúc.

Hát Đúm thể hiện văn hóa truyền thống của vùng đất Hà Nam, Quảng Yên

Nghệ nhân Ưu tú Phạm Thanh Quyết, Chủ nhiệm CLB Hát Đúm thị xã Quảng Yên, người đã dành nhiều công sức sưu tầm hàng trăm bài Hát Đúm, chia sẻ rằng Hát Đúm không chỉ là hát đối đáp mà còn là hát ví, hát ghẹo, hát giao duyên, thể hiện tính chất hô ứng qua lại trong lời hát. Đặc biệt, Hát Đúm Hà Nam giữ được tính nguyên bản, ít bị lai tạp bởi trong những câu hát ấy có rất nhiều tên đất, tên làng của vùng quê Hà Nam được đưa vào một cách nhuần nhị, thể hiện sự gắn bó sâu sắc với địa lý, một yếu tố quan trọng trong phong thuỷ.

Ngày nay, Hát Đúm không chỉ được bảo tồn bởi các nghệ nhân mà còn được truyền dạy cho thế hệ trẻ thông qua hoạt động của CLB Hát Đúm thị xã Quảng Yên. Những câu hát vẫn vang lên, thể hiện sức sống bền bỉ, mãnh liệt của di sản văn hóa, bừng lên trong những lễ hội, đặc biệt là Lễ hội Tiên Công, mang theo khát vọng về một năm mới tràn đầy niềm vui và hạnh phúc cho những người con bên dòng Bạch Đằng Giang huyền thoại.

III. Hưng Thịnh Bền Vững: Tầm Quan Trọng Của Phong Thủy Và Truyền Thống

Nhìn vào sự phát triển của vùng Hà Nam, từ một bãi triều hoang vu thành vùng đất trù phú với 8 xã và gần 6 vạn dân, ta thấy rõ tầm quan trọng của việc lựa chọn và cải tạo đất đai theo nguyên lý phong thuỷ tự nhiên. Các Tiên Công xưa không chỉ là những người khai hoang dũng cảm mà còn là những bậc thầy về địa lý, biết nhìn nhận và phát huy lợi thế của vùng đất. Họ đã tạo ra một “Dương trạch” lớn cho toàn bộ cộng đồng, đặt nền móng cho sự thịnh vượng bền vững.

Phong cảnh thanh bình của vùng đất Hà Nam, nơi Tiên Công khai phá

Sự bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa, tín ngưỡng tại Miếu Tiên Công và Lễ hội Tiên Công chính là cách để con cháu tri ân tổ tiên, duy trì mối liên kết tâm linh, từ đó củng cố phúc khí và may mắn cho thế hệ hiện tại và tương lai. Việc gìn giữ các nghi lễ, nghề truyền thống như kết long mã, Hát Đúm không chỉ là bảo tồn văn hóa mà còn là giữ gìn những giá trị tinh thần cốt lõi, những nguồn năng lượng tích cực góp phần tạo nên một môi trường sống hài hòa, thịnh vượng, đúng với ý nghĩa của phong thuỷ.

Thị xã Quảng Yên đã và đang nỗ lực huy động các nguồn lực xã hội hóa để tổ chức lễ hội đảm bảo vui tươi, trang trọng, văn minh, hiệu quả. Điều này cho thấy sự quan tâm của chính quyền và cộng đồng trong việc phát huy giá trị di sản, biến Miếu Tiên Công và Lễ hội Tiên Công trở thành điểm đến hấp dẫn, sản phẩm du lịch độc đáo, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội nhanh và bền vững. Việc làm này không chỉ mang lại lợi ích về kinh tế mà còn củng cố yếu tố “nhân hòa” trong triết lý phong thuỷ, tức là sự đoàn kết, gắn bó của con người để tạo nên sức mạnh tổng hợp.

Kết Luận

Khu di tích quốc gia Miếu Tiên Công và Lễ hội Tiên Công không chỉ là một di sản văn hóa phi vật thể quốc gia quý giá mà còn là một bài học thực tiễn về phong thuỷ cộng đồng. Từ việc chọn đất, khai hoang, xây đắp đến việc duy trì các nghi lễ tôn kính tổ tiên và gìn giữ nét văn hóa độc đáo, tất cả đều hướng tới mục tiêu chung là tạo dựng một cuộc sống an lành, thịnh vượng, hòa hợp với thiên nhiên.

Để tìm hiểu sâu hơn về những giá trị văn hóa, tâm linh và phong thuỷ đã được cha ông ta truyền lại qua nhiều thế hệ, hay đơn giản là muốn khám phá những điều thú vị về cuộc sống và con người, quý vị đừng ngần ngại ghé thăm Miếu Tiên Công và trải nghiệm Lễ hội Tiên Công độc đáo. Hãy để những câu chuyện về tiền nhân, những làn điệu Hát Đúm và hình ảnh long mã uy nghi kể cho bạn nghe về một vùng đất giàu truyền thống, nơi giá trị phong thuỷ được ứng dụng một cách tự nhiên và hiệu quả nhất.

Nếu quý vị quan tâm đến việc chọn lựa những sản phẩm nông sản, đặc sản địa phương chất lượng, hãy liên hệ ngay với nongsanlangbiang.com. Chúng tôi tự hào mang đến những sản vật tinh túy từ các vùng đất trù phú, nơi được thiên nhiên ưu đãi và con người vun đắp.

Câu hỏi thường gặp

1. Phong thuỷ có vai trò như thế nào trong việc hình thành vùng đất Hà Nam?

Phong thuỷ đóng vai trò cốt lõi trong việc hình thành vùng đất Hà Nam. Các Tiên Công xưa đã có tầm nhìn chiến lược trong việc lựa chọn địa điểm khai hoang, dựa trên các dấu hiệu tự nhiên như mạch nước ngọt và gò bãi cao. Vị trí “tụ thủy” từ sông Hồng và cửa biển Bạch Đằng tạo ra nguồn năng lượng dồi dào, thuận lợi cho việc quai đê lấn biển, hình thành nên vùng đất trù phú, thịnh vượng, mang lại “phúc khí” cho cộng đồng.

2. “Lễ sống cụ Thượng” trong Lễ hội Tiên Công có ý nghĩa phong thuỷ gì?

“Lễ sống cụ Thượng” là nghi thức rước các cụ cao tuổi (80, 90, 100 tuổi) lên Miếu Tiên Công để lễ tổ tiên. Về mặt phong thuỷ, nghi lễ này tượng trưng cho sự thọ khí, phúc đức dồi dào của gia đình và dòng họ. Việc tôn vinh các cụ Thượng không chỉ là thể hiện lòng hiếu kính mà còn được tin là giúp “lan tỏa” và củng cố năng lượng tích cực, sức khỏe, sự bình an cho con cháu, góp phần duy trì “Dương trạch” tốt đẹp cho cả cộng đồng.

3. Long Mã trong Lễ hội Tiên Công biểu trưng cho yếu tố phong thuỷ nào?

Long Mã là lễ vật linh thiêng mang ý nghĩa trấn thủy, thể hiện khát vọng của người dân vùng biển muốn chế ngự thiên nhiên và làm chủ cuộc sống. Trong phong thuỷ, long mã biểu trưng cho sức mạnh, sự uy nghi, khả năng kiểm soát các yếu tố tự nhiên (đặc biệt là nước và đất). Sự hiện diện của long mã trong lễ hội và trên hương án rước mang ý nghĩa cầu mong sự vững chãi, bình an, bảo vệ cho vùng đất ven biển khỏi thiên tai, đồng thời thu hút năng lượng tốt lành, tài lộc.